Przejdź do treści

Eduard Slavoljub Penkala – chorwacki wynalazca z andrychowskim rodowodem

Informacje, 22 maja 2022 08:00

Nazwisko Eduarda Slavoljuba Penkali zna każdy mieszkaniec Chorwacji, począwszy od lat szkolnych. Nic dziwnego, mowa bowiem o najsłynniejszym wynalazcy, który był związany z tym krajem. Warto przybliżyć nieco tę postać także andrychowianom, gdyż – jak przypomniał niedawno pan Paweł Włodarczyk, Konsul Honorowy Republiki Chorwacji w Krakowie, rodzina wybitnego konstruktora pochodziła właśnie z naszego miasta.

Artykuły o Eduardzie Slavoljubie Penkali pojawiły się już wprawdzie w 2011 r. na łamach „Źródła spod Pańskiej Góry”, a w 2013 r. na blogu Razem dla Andrychowa!, jednak przypominania o ciekawych epizodach związanych z historią Andrychowa i jego mieszkańców nigdy za wiele.

Eduard Marius Penkala urodził się 20 kwietnia 1871 r. w Liptowskim Mikułaszu (wówczas Węgry, obecnie Słowacja) jako syn Franciszka Penkali i jego żony Marii z d. Hannel, która miała holenderskie korzenie. Już od najmłodszych lat wykazywał zainteresowanie naukami ścisłymi, zwłaszcza fizyką, chemią oraz mechaniką, próbował naprawiać otaczające go urządzenia. Po ukończeniu szkoły w rodzinnym mieście i gimnazjum w Bielsku w 1892 r., zgodnie z wolą rodziców rozpoczął studia medyczne na Uniwersytecie Wiedeńskim. Dość szybko jednak postanowił zmienić kierunek kształcenia. W tym celu przeniósł się do Drezna, gdzie na Politechnice Królewsko-Saksońskiej ukończył studia z chemii. W 1898 r. uzyskał tytuł doktora w dziedzinie chemii organicznej. Władał kilkoma językami, m.in. polskim, niemieckim, węgierskim, słowackim, a później także chorwackim. Mówił również w języku francuskim. W trakcie studiów w Dreźnie pobierał ponadto lekcje gry na skrzypcach. To właśnie wtedy poznał swoją przyszłą żonę, pianistkę Emilię Stoffregen.

Niedługo po ukończeniu studiów, bo już w roku 1900 Penkala przeniósł się wraz ze świeżo poślubioną żoną do Zagrzebia. Para zamieszkała przy Trgu Franje Josipa 17, gdzie obok domu Eduard założył mały warsztat. Później, w 1907 r. rodzina przeniosła się na ulicę Marija Valerije 3. W 1904 r. Penkala złożył śluby na urzędnika państwowego, a następnie objął urząd królewskiego technika kontrolera. W 1917 r. został podniesiony do rangi nadkontrolera. Jako znaturalizowany Chorwat, chcąc podkreślić swoje przywiązanie do nowej ojczyzny, przyjął imię Slavoljub.

Penkala był autorem blisko 80 wynalazków z dziedziny chemii, mechaniki, fizyki, czy rolnictwa, które opatentował w 35 krajach. Jednym z jego pierwszych wynalazków był napełniany wrzątkiem gumowy termofor w formie worka z zakrętką, opatentowany w 1903 r. Do jego najsłynniejszych prac należały ponadto pierwszy na świecie mechaniczny ołówek (patent z 24 stycznia 1906 r.), a także wieczne pióro ze stałym atramentem (1907). Zainteresowanie automatycznym ołówkiem szybko przeniosło się poza kraj. Samodzielna produkcja na małą skalę prowadzona w niewielkim warsztacie okazała się być niewystarczająca w momencie gdy pojawiło się zamówienie na 100 tys. takich ołówków. W tym celu Penkala w 1906 r. razem z Edmundem i Mavro Mosterami założył spółkę Penkala-Edmund Moster & Co., która miała na celu wprowadzenie produkcji seryjnej. Znakiem towarowym, niezwykle zresztą charakterystycznym, była Uška – głowa mężczyzny o spiczastym nosie i ogromnym uchu, za które założony miał ołówek mechaniczny Penkali. W latach 1912-1926 firma z fabryką mieszczącą się przy ulicy Baroševoj 43 była wiodącym na świecie producentem przyborów do pisania i produktów papierniczych. W swoim najlepszym okresie działalności zatrudniała blisko 800 pracowników i posiadała drugą fabrykę w Berlinie. Firma działa do dziś pod nazwą TOZ Penkala.

Penkala był również zaangażowany w rozwój przemysłu gramofonowego. Dzięki podpisaniu kontraktu z firmą Edison-Bell Penkala, posiadał pozwolenie na produkcję płyt gramofonowych i samych urządzeń. Jako pierwsza osoba w Chorwacji nagrywał występy tamtejszych śpiewaków operowych i operetkowych na płytach firmy Edison-Bell-Penkala (dziś Croatia Records). Udoskonalił masę ebonitową, z której wytwarzano płyty, dzięki czemu stały się one mniej kruche, opatentował również igłę gramofonową o wydłużonej żywotności. Konstruktorowi udało się ponadto ulepszyć samo urządzenie, przede wszystkim głośnik gramofonu oraz mikrofon. Redukcja szumów wpłynęła na jakość nagrywania i odtwarzania, zainteresowała również wojsko austro-węgierskie, które postanowiło wysłać Penkalę do Londynu, gdzie dokształcił się on w zakresie inżynierii radiowej. Efektem tej współpracy było opracowanie ulepszeń dla wojskowych radiostacji oraz urządzeń podsłuchowych. Od nazwiska konstruktora całość działań radiowywiadowczych prowadzonych przez armię austro-węgierską podczas I wojny światowej nosiła kryptonim „Penkala”.

Do innych, równie interesujących prac chorwackiego inżyniera, które sam wymyślił lub udoskonalił, zaliczyć można m.in.: pióro wieczne z suchym atramentem, rozpuszczającym się po dodaniu wody, obsadkę do pióra z klipsem służącym do przyczepienia w kieszeni, obrotową szczoteczka do zębów, pestycydy, system pomiaru przepływu płynu, baterie anodowe, czy też latarkę kieszonkową. Zaprojektował specjalną konstrukcję manometru (przyrząd do pomiaru ciśnienia względem ciśnienia otoczenia) oraz dynamometru (siłomierz). Opracował ponadto sposób wykonywania połączeń szyn kolejowych, w których końce szyn są ścięte ukośnie, co umożliwiało zmniejszenie wibracji w trakcie przejazdu pociągu, a także rozszerzanie się szyn pod wpływem ciepła. Wraz ze swoim bratem Rudolfem, który pełnił funkcję dyrektora kolei w Koszycach wynalazł automatyczne hamulce dla kolei górskich. Znalazły one zastosowanie w kolejkach wąskotorowych produkowanych na terenie Bośni i Hercegowiny. Opatentował również poduszkowiec, a także wykonał projekty turbin oraz wirników śmigłowca.

Ważny był udział Penkali w rozwoju chorwackiej aeronautyki. Sukcesy braci Wright zachęciły wynalazcę do poszerzenia swojej wiedzy na temat aerodynamiki (m.in. podczas pobytu służbowego w Paryżu) i rozpoczęcia prac nad własnym projektem samolotu. Budowę rozpoczął w 1908 r., z pomocą brata Rudolfa, a ukończył w 1910 r. W międzyczasie, w 1909 r. zbudował hangar na poligonie wojskowym w Črnomercu, przyczyniając się tym samym do powstania pierwszego lotniska w Chorwacji. Konstruktor sam jako pierwszy przetestował wynalazek, wykonując kilka skoków. 22 czerwca 1910 r. na dwupłatowcu Penkali poleciał pierwszy chorwacki pilot Dragutin Novak. Data ta jest uznawana za narodziny Chorwackich Sił Powietrznych. Choć samolot po kilku lotach uległ uszkodzeniu i Penkala już nie wrócił do tego projektu, do dziś uważa się go za prekursora chorwackiego lotnictwa. W 2010 r. z okazji 100-lecia pierwszego lotu chorwackiego samolotu grupa entuzjastów zbudowała samolot CA-10 (Penkala), inspirowany projektem wynalazcy.

Warto wreszcie wspomnieć o wynalazkach Penkali z dziedziny chemii. W założonej przez siebie w 1907 r. firmie Elevator Penkala produkował m.in. leki na reumatyzm, pierwsze proszki do prania, w tym niebieski proszek do wywabiania plam, który zastąpił wybielacz; wynalazł ponadto środek Krepax odstraszający owady, impregnaty do drewna, woski uszczelniające, fosforyzujący płyn do malowania schodów, a także płynny preparat ksylolitowy do impregnacji podkładów kolejowych, zabezpieczający je przed działaniem czynników atmosferycznych i pasożytów.

W styczniu 1922 r. podczas jednej ze swoich podróży służbowych Eduard Penkala nabawił się zapalenia płuc. Zmarł niedługo później, 5 lutego, w wieku 50 lat. Pozostawił żonę i czwórkę dzieci. Pochowany został na zagrzebskim cmentarzu Mirogoj.

Część jego projektów nie doczekała się realizacji, pozostając jedynie w formie szkiców. Mimo to dziś Eduard Slavoljub Penkala jest uznawany za jednego z najciekawszych na świecie wynalazców, działających na początku XX w. Imieniem Eduarda Penkali nazwano plac w pobliżu jego dawnego hangaru, a na dziedzińcu Muzeum Techniki im. Nikoli Tesli znajduje się jego popiersie, pośród wielkich postaci chorwackiej nauki i techniki, do których niewątpliwie się zaliczał. Na jego temat napisano wiele publikacji, a w 2013 r. ukazał się poświęcony jego osobie film dokumentalny, który wyreżyserowała Milka Barišić.

Tablica pamiątkowa na domu Slavoljuba Penkali w Zagrzebiu. Źródło: Wikipedia, licencja CC BY-SA 4.0.

Po tak obszernym wywodzie dotyczącym losów i zasług wybitnego Chorwata nasuwa się wręcz pytanie: jaki tu związek z Andrychowem? Otóż osobą, która łączy Eduarda Penkalę z naszym miastem jest jego ojciec. Franciszek Penkala urodził się w Andrychowie 29 czerwca 1814 r. Był synem bogatego andrychowskiego karczmarza i asesora miejskiego Jana Pękali oraz jego pierwszej żony, Rozalii z Komenderów. Spośród licznego rodzeństwa Franciszka warto wymienić siostry: Mariannę (Marię), która w 1833 r. poślubiła Józefa Kośvitzkiego, Teresę – wydaną w 1854 r. za Antoniego Heradina, a także Aleksandrę, matkę architekta Aleksandra Kottka. Po ukończeniu szkół w Andrychowie i Białej Franciszek pracował jako urzędnik państwowy, pełniąc funkcję geometry (mierniczego). W 1835 r. ożenił się w Andrychowie z Barbarą Cholewkiewiczówną, z którą doczekał się syna Aleksandra (ur. 1836). Po śmierci żony w 1847 r. Franciszek opuścił Andrychów, zabierając ze sobą dziecko. Powtórnie ożenił się z Marią Hennel, córką lekarza wojskowego Józsefa Hennela i jego żony, Julianny Veit. Zgodnie z notatką zamieszczoną w „Innsbrucker Tagblatt”, ślub miał miejsce w tamtejszej parafii między 24 a 25 kwietnia 1859 r. Z tego zaś związku urodziło się czworo synów, w tym Eduard – bohater niniejszego artykułu. W chwili jego narodzin Penkalowie mieszkali już w Liptowskim Mikułaszu – przenieśli się na Górne Węgry ze względu na pracę Franciszka, który uczestniczył wówczas w budowie kolei Koszycko-Bogumińskiej (1869-1872).

Ostatnie lata życia Franciszek Penkala spędził w Budapeszcie, gdzie mieszkał przy ul. Szagady 104. Zmarł 15 maja 1906 r. przeżywszy 92 lata, dwa dni później odbył się pogrzeb. Wdowa po Franciszku, Maria Penkalowa, przeżyła męża o 5 lat – zmarła w Budapeszcie 5 grudnia 1911 r. w wieku 76 lat. Tablice nagrobne poświęcone rodzicom słynnego chorwackiego wynalazcy znajdują się w podziemiach kaplicy Kośvitzkich na cmentarzu komunalnym w Andrychowie.

Daria Rusin

Redakcja Radia Andrychów i Nowin Andrychowskich serdecznie dziękuje Panu Pawłowi Włodarczykowi, Konsulowi Honorowemu Republiki Chorwacji w Krakowie oraz asystentce Pana Konsula, Pani Katarzynie Wójcik, za przypomnienie o związkach Slavoljuba Penkali z naszym miastem.

Bibliografia:

Andrychowskie korzenie chorwackiego wynalazcy. Ciekawostka historyczna. [online], [dostęp: 24. 03.2022]. Dostępny w Internecie: http://dlaandrychowa.blogspot.com/2013/07/andrychowskie-korzenie-chorwackiego.html

Bericht über die Königl. Sächs. Technische Hochschule zu Dresden für das Studien-Jahr 1897/98, Dresden 1898.

Fulanović D., Penkala, Slavoljub Eduard, Hrvatska tehnička enciklopedija [online], [dostęp: 24. 03.2022]. Dostępny w Internecie: https://tehnika.lzmk.hr/penkala-eduard-slavoljub/

“Innsbrucker Tagblatt”, 28 IV 1859, nr 95.

Nowik G., Zanim złamano „Enigmę”. … Rozszyfrowano „Rewolucję” Polski radiowywiad podczas wojny z bolszewicką Rosją 1918-1920, Tom 1, Warszawa 2004.

Programm der k. k. Staats-Oberrealschule in Bielitz. XVII. Jahrgang. Schuljahr 1892/93, Bielitz 1893.

Tischler M., About Eduard Slavoljub Penkala [online], [dostęp: 24. 03.2022]. Dostępny w Internecie: https://www.penkala.net/Penkala/penkala.html

Żmija I., Z Archiwum X. Proboszcza, „Źródło spod Pańskiej Góry”, 2011, 30 I 2011, nr 897.

Żmija I., Z Archiwum X. Proboszcza, „Źródło spod Pańskiej Góry”, 2011, 13 III 2011, nr 903.

Podczas pracy na artykułem wykorzystano również indeksy oraz skany metryk ksiąg parafialnych zamieszczonych w bazach Geneteka oraz FamilySearch.

Bohater artykułu będzie upamiętniony w alei Gwiazd podczas Pikniku Chorwackiego, o którym piszemy TUTAJ >>

Podziel się
Skip to content